Definicje

Nazwa naszej dyscypliny wiedzy – etnologia (gr. ethnos – lud) i antropologia kulturowa (gr. anthropos – człowiek) – może budzić pewne zdziwienie. Ta podwójność ma dwie przyczyny: historyczną (różne tradycje nazewnicze w poszczególnych krajach) i merytoryczną (zakresowa rozległość, jak i wielość sposobów uprawiania dyscypliny). W codziennej praktyce akademickiej najczęściej posługujemy się tymi terminami zamiennie. W zwyczajowym jednak użyciu przyjęło się, że termin etnologia ma silniejsze związki z badaniami europejskich kultur ludowych (tradycyjnych) i pozaeuropejskich (plemiennych, archaicznych), natomiast antropologia kulturowa oprócz swych "klasycznych" obszarów badawczych obejmuje swym zakresem także szeroki wachlarz zjawisk kultury współczesnej.

Ale antropologię można także definiować nie przez konkretny, w ten czy inny sposób wydzielony (geograficznie, narodowo, klasowo, grupowo, etc.) obszar badawczy, ale przez szczególny sposób spojrzenia na rzeczywistość kulturową. Polega on – w największym skrócie – na egzotyzacji tego, co bliskie i oswojone, na "konstruktywnym zdziwieniu" tym, co uchodzi w danej kulturze za zwykłe, naturalne i oczywiste. Przy takim rozumieniu istoty antropologii każde zjawisko włączone do kultury może stać się potencjalnym przedmiotem refleksji. Wówczas, to już nie przedmiot determinował będzie istotę naszej dyscypliny, ale szczególne nastawienie do niego.

Obojętnie wszakże, jak definiować zadania i powinności naszej dyscypliny, jedno zdaje się pewne: etnologia/antropologia kulturowa jest nauką empiryczną. Formułowane przez nią uogólnienia zawsze mają za podstawę empiryczny konkret: nie ma znaczenia, czy jest nim zapisane w afrykańskiej wiosce wierzenie, zaobserwowany na krakowskim rynku turystyczny rytuał, czy wpis na internetowym blogu. Antropologia bywa czasem określana mianem "filozofii empirycznej", co z jednej strony umieszcza ją obok filozofii (warto tu przypomnieć o – bliskim antropologii – "zdziwieniu" jako źródle filozoficznego namysłu), z drugiej, podkreśla jej bliski, zmysłowy związek z przedmiotem zainteresowania. Ów "przedmiot" ma wiele imion i różne oblicza, najogólniej jest nim mianowicie kultura rozumiana jako sposób życia ludzi (obyczaje, wierzenia, wartości, systemy pokrewieństwa, mity itd.).

Właśnie wielka różnorodność i duża rozpiętość tematyczna badań podejmowanych przez antropologów stanowi o bogactwie i sile naszej dyscypliny. Jeśli spojrzeć tylko na realizowane przez naukowców z naszego instytutu prace badawcze, jeśli dodać do nich pisane przez studentów prace dyplomowe, to bez trudu można pojąć, że rozumienie antropologii jako „nauki bez granic" nie jest poznawczą fikcją. Spotkamy tu znane z klasyki etnologicznej prace o zróżnicowaniu regionalnym, o tożsamości etnicznej, o religijności ludowej, o subkulturach miejskich, o muzeach etnograficznych, ale także studia antropologiczne śmiało wchodzące w bliską nam współczesność: o roli rzeczy w kulturze, o praktykach turystycznych, o strategiach reklamowych, o pisarstwie podróżniczym, o świecie Facebooka, o ogrodzie zoologicznym (jako tworze kultury!), o aresztach deportacyjnych, o archiwach fotograficznych...

W naszym instytucie nie tylko zachęcamy studentów do podejmowania nowych wyzwań intelektualnych, ale staramy się wyposażyć ich w solidne narzędzia metodologiczne. Oferujemy unikatowy w skali kraju moduł kursów z zakresu teorii kultury (fenomenologia, hermeneutyka, etnometodologia, strukturalizm, kognitywizm, postmodernizm), jak również kursy tematyczne (antropologia polityki, antropologia wizualna, antropologia stosowana itp.). Opiekę nad projektami dyplomowymi sprawują pracownicy naukowo-dydaktyczni mający doświadczenie wyniesione z badań krajowych i zagranicznych (Europa, Ameryka, Afryka), pobytów studyjnych i wykładów na uczelniach europejskich i amerykańskich. Bodaj nigdy nie było tak sprzyjających czasów dla studiowania i uprawiania etnologii/antropologii kulturowej. Migracje, neoregionalizm, nowoplemienność, nowe techniki komunikowania, rzeczywistość sieci, potężniejący świat obrazu itp. – wszystkie te zjawiska domagają się badań i wiedzy, która sprostałaby wynikającym z nich problemom.

Antropologia to nie tylko akademicka dyscyplina, to coś między misją a powołaniem, wie o tym każdy, kto się o nią choćby przez chwilę otarł. To narzędzie poznania innych kultur, ale też wyjątkowe narzędzie samopoznania.